Zakłady poprawcze, schroniska dla nieletnich
W 1932 r. został uchwalony kodeks karny, który zrodził konieczność podzielenia istniejących, wychowawczo - poprawczych zakładów, na wychowawcze i poprawcze,jak również konieczność otworzenia kolejnych zakładów. Pod koniec 1938 r. działałow Polsce osiem zakładów poprawczych przeznaczonych dla chłopców i trzy - dla dziewcząt.
Druga wojna światowa przerwała działalność zakładów, po jej zakończeniu w 1946 r. formalnie utworzono trzy zakłady poprawcze dla chłopców, które były podporządkowane Ministerstwu Bezpieczeństwa Publicznego a ich funkcjonowanie w zasadzie niczym się nie różniło od funkcjonowania więzień. W 1946 r. zakłady poprawcze zostały przejęte przez Ministerstwo Sprawiedliwości. 10 lat później, funkcjonowało w Polsce 20, a w końcu lat 70-tych - niemal 40 zakładów poprawczych, przy czym nie tylko rozbudowana była sieć tych zakładów, lecz również poprawiano panujące w nich warunki higieniczno i sanitarne. Zakłady posiadające najgorsze warunki lokalowe były rozwiązywane, do innych z kolei wprowadzono specjalistów z zakresu psychologii i psychiatrii, którzy aktywnie uczestniczyli w procesie resocjalizacji młodych chłopców.
Istniejące już zakłady zostały oprofilowane ze względu na płeć, wiek, stopień rozwoju umysłowego i wykolejenia społecznego oraz stan zdrowia psychicznego. W latach 70-tych w Polsce funkcjonowały poniższe rodzaje zakładów poprawczych:
- oddzielne zakłady dla dziewcząt oraz chłopców w przedziale wiekowym od 13-15 lat oraz o normalnym rozwoju umysłowym
- zakłady dla dziewcząt powyżej 15 roku życia, o normalnym rozwoju umysłowym
- zakłady dla chłopców powyżej 15 roku życia, o normalnym rozwoju umysłowym oraz niezbyt głębokim stopniu wykolejenia społecznego
- zakłady dla chłopców ze znacznymi opóźnieniami w nauce (nieupośledzonych umysłowo)
- zakłady dla chłopców z głębokim wykolejeniem społecznym (zakłady specjalne o surowym rygorze)
- oddzielne zakłady dla dziewcząt oraz chłopców upośledzonych umysłowo (zakłady specjalne z odpowiednimi szkołami)
- zakłady dla chłopców ze stwierdzonymi odchyleniami psychicznymi (zakłady typu leczniczo - wychowawczego)
Praca oraz zasady pobytu nieletnich w zakładach przebiegały według tymczasowo uchwalonego w 1951 r. regulaminu zakładów poprawczych, zastąpionego nowym regulaminem dopiero w 1983 roku. Zakład poprawczy stanowi najsurowszy środek, jaki może być zastosowany w stosunku do nieletnich, a decyzja o jego wykonaniu zapada w sytuacji, gdy wcześniej zastosowane środki wychowawcze nie osiągnęły zamierzonych celów, a więc określonych zmian w postawach i zachowaniu nieletniego. Innymi powodami umieszczania nieletnich zakładzie poprawczym są: wysoki stopień demoralizacji oraz przypuszczenie, iż łagodniejsze środki nie odniosą zamierzonych skutków.
Do zakładów poprawczych przyjmowani są nieletni w przedziale wiekowym od 13 do 17 lat, jednak mogą oni przebywać tam do momentu ukończenia 21 roku życia, jeżeli po ukończeniu 17 roku życia nie został wobec nich zastosowany środek karny, w postaci osadzenia w zakładzie karnym. Zakłady poprawcze dzielą się według kryterium uwarunkowań psychofizycznych oraz stopnia demoralizacji na:
- zakłady dla nieletnich zdemoralizowanych w mniejszym stopniu, gdzie praca wychowawcza odbywa się w środowisku otwartym zakłady dla nieletnich wymagających bezpośredniego nadzoru wychowawczego
- zakłady dla nieletnich zdemoralizowanych w stopniu wysokim, o wzmożonym nadzorze wychowawczym
- zakłady dla nieletnich upośledzonych umysłowo, gdzie stosowane są oddziaływania resocjalizacyjno-rewalidacyjne
- zakłady dla nieletnich z zaburzeniami psychicznymi na podłożu zmian w ośrodkowym układzie nerwowym oraz z innymi zaburzeniami osobowości, które zapewniają wychowankom wzmożoną opiekę psychoterapeutyczną
Głównym celem i zadaniem zakładów poprawczych jest resocjalizacja nieletnich, zakładająca zmianę ich postaw w kierunku społecznie pożądanym oraz zapewniającym im prawidłowy rozwój osobowości, jak również kształtowanie pozytywnych zainteresowań i motywacji oraz odpowiedniego systemu wartości i przestrzegania ustalonych zasad współżycia. Zadania te realizowane są poprzez następujące działania wychowawcze:
- nauczanie
- wychowanie
- przygotowanie do zawodu
- organizacja wolnego czasu
Oprócz wyżej wymienionych, zakłady poprawcze realizują następujące cele szczegółowe:
- eliminacja czynników wywołujących zaburzone stany osobowości
- kształtowanie odpowiednich stanów osobowości poprzez likwidację negatywnych zmian wywołanych wspomnianymi wyżej czynnikami
- utrwalenie uzyskiwanych rezultatów resocjalizacji
- inspirowanie jednostek do samowychowania
W toku postępowania wobec nieletnich stosuje się środki o charakterze izolacyjnym w postaci umieszczenia w zakładzie poprawczym lub w schronisku dla nieletnich.
- Zakłady poprawcze dzielą się na:
- resocjalizacyjne (otwarte, półotwarte, zamknięte, o wzmożonym nadzorze wychowawczym),
- resocjalizacyjno-rewalidacyjne, resocjalizacyjno-terapeutyczne. - Schroniska dla nieletnich – na zwykłe oraz interwencyjne.
W placówkach tych wykonywane są orzeczenia sądów o stosowaniu równocześnie środków o charakterze wychowawczym oraz izolacyjnym.
W strukturze resortu sprawiedliwości funkcjonują 35 zakłady dla nieletnich, w tym 4 dla dziewcząt, tj. 27 zakładów poprawczych i 16 schronisk dla nieletnich ( w tym 8 to tylko Schroniska dla Nieletnich, a pozostałe to placówki łączone: ZP i SdN) Dysponują one 1903 miejscami, w tym 1713 dla chłopców oraz 190 dla dziewcząt. W jednostkach tych prowadzone są szkoły podstawowe, gimnazja oraz szkoły ponadgimnazjalne. Kadrę stanowią pracownicy niebędący nauczycielami (administracji, świadczący usługi medyczne oraz obsługi) nauczyciele, wychowawcy, psycholodzy, pedagodzy i inni specjaliści (w łącznej liczbie etatów 2282,07).
